Зараджэнне i развiццё беларускай культуры i асветы неразрыўна звязана з дзейнасцю Ефрасiннi Полацкай (каля 1101 - 23(25).5.1167), якая стала першай святой на Беларуci. У Еўропе ХII ст. яна - самая адукаваная жанчына.
    Ефрасiння Полацкая - першая жанчына-перапiсчыца кнiг, першая жанчына-настаўнiца. Заснаваныя ёю манастыры сталi асяродкам асветы ў Полацкiм княстве, пры iх працавалi вучэльнi (выкладалi ч ытанне, пiсьмо, нотную грамату, магчыма, грэчаскую мову), бiблiятэкi, скрыпторыi, верагодна ювелiрная i iканапiсная майстэрнi, багадзельня i iншыя. Лiтаратура пра жыццё i подзвiгi Ефрасiннi налiчвае блiзу 200 назваў на беларускай, лацiнскай, польскай, нямецкай, англiйскай, украiнскай, царкоўнаславянскай, рускай i iншых мовах. Цiкавы факт, што першым беларускiм праваслаўным храмам ў Паўночнай Амерыцы стала царква Ефрасiннi Полацкай у канадскiм горадзе Таронта. Набажэнства ў ёй упершыню адбылося 25 сакавiка 1950 года.

     Неацанiмы ўклад ў развiццё беларускай культуры ўнёс Францыск Скарына (каля 1490 -каля 1551 гг.) - вялiкi асветнiк, адзiн з адукаванейшых людзей свайго часу, аб якiм калегiяй "славнейших докторов искусства и медицины" Падуанскага унiверсiтэта запiсана ў кнiгу актаў ад 5 лiстапада 1512 года, што ён бездакорна i паспяхова адказаў на строгiм iспыце i пры поўнай адсутнасцi незгодных быў аб'яўлены "доктарам лекарскiх навук" (першы сярод усходнiх славянаў). 6 жнiўня 1517 года Скарына выдаў сваю першую кнiгу - Псалтыр. Увогуле ён пакiнуў нашчадкам 23 кнiгi Бiблii, перакладзеных на блiзкую да народнай мову, i гэтым увёў Беларусь у агульнаеўрапейскую цывiлiзаваную сям'ю.
      У Полацку нарадзiўся i вырас Сiмяон Полацкi (у свеце Пятроўскi-Сiтнiяновiч Самуiл Гаўрылавiч, паводле некаторых звестак - Емельяновiч; 1629 - 25.08.1680 гг.) - беларускi паэт, драматург, перакладчык, педагог, рэлiгiйны i грамадскi дзеяч.

     З сярэдзiны 1650-х гадоў да 1664 ён быў настаўнiкам брацкай школы Полацкага Богаяўленскага манастыра. У 1656 годзе прыняў манаства пад iмем Сiмяон. У полацкi перыяд творчасцi пiсаў на беларускай, польскай i лацiнскай мавах. З 1664 года жыў у Маскве i нават тут падпiсваў кнiгi як "полацкi iераманах ордэна Св. Васiлiя Вялiкага". Менавiта Сiмяон Полацкi стаў у рускай паэзii першым пачынальнiкам эксперыментаў з фiгурнымi вершамi. Ён напiсаў першы ў Расii праект найвышэйшай навучальнай установы, паводле якога потым стваралася маскоўская Славяна-грэка-лацiнская акадэмiя. Полацкi стаяў ля вытокаў першага ў Расii тэатра, створанага ў 1672 годзе пры двары Аляксея Мiхайлавiча. У трупу набралi 26 юнакоў i дзяўчат - амаль усе беларусы з Мяшчанскае слабады.  З Полацкам былi звязаны iмёны многiх выдатных асветнiкаў i дзеячоў культуры,напрыклад, Мялецiй Сматрыцкi - архiепiскап Полацкi, епiскап Вiцебскi i Мсцiслаўскi, першы вучоны санскрытолаг Расiйскай iмперыi Каятан Андрэевiч Касовiч нарадзiўся ў Полацку,

бацька рускай феналогii, адзiн з заснавальнiкаў школьнай экскурсiйнай справы Дзмiтрый Нiчыпаравiч Кайгарадаў у 1856-63 гадах вучыўся ў Полацкiм кадэцкiм корпусе, першым выкладчыкам лацiны ў першай лацiнскай школе, найвышэйшай навучальнай установе ў Нью-Амстэрдаме (Амерыка), быў настаўнiк з Полацку Аляксандр Куртыус (Курчэўскi).      З Полацкам былi звязаны iмёны многiх выдатных асветнiкаў i дзеячоў культуры, напрыклад, Мялецiй Сматрыцкi - архiепiскап Полацкi, епiскап Вiцебскi i Мсцiслаўскi, першы вучоны санскрытолаг Расiйскай iмперыi Каятан Андрэевiч Касовiч нарадзiўся ў Полацку, бацька рускай феналогii, адзiн з заснавальнiкаў школьнай экскурсiйнай справы Дзмiтрый Нiчыпаравiч Кайгарадаў у 1856-63 гадах вучыўся ў Полацкiм кадэцкiм корпусе, першым выкладчыкам лацiны ў першай лацiнскай школе, найвышэйшай навучальнай установе ў Нью-Амстэрдаме (Амерыка), быў настаўнiк з Полацку Аляксандр Куртыус (Курчэўскi).
     Традыцыя унiверсiтэтскай адукацыi ўзнiкае на Беларусi ў XYI ст., калi ў 1581 годзе па загаду караля Рэчы Паспалiтай адчынiў дзверы Полацкi езуiцкi калегiум, у якiм выкладалi знакамiтыя вучоныя свайго часу. Першым рэктарам быў Пётр Скарга. У лiку выкладчыкаў былi Мацей Казiмiр Сарбеўскi - фiлосаф, слынны паэт-лацiнiст, якi заслужыў найменне "хрысцiянскага Гарацыя"; Нiкадзiм Муснiцкi - паэт, драматург, гiсторык, педагог, якi для полацкага школьнага тэатра пiсаў камедыi i трагедыi; Марцiн Пачобут-Адлянiцкi - асветнiк, астраном, будучы рэктар Вiленскага унiверсiтэта, член-карэспандэнт Французскай акадэмii навук. Выключную ролю ў гiсторыi калегiума адыграў Габрыэль Грубер, намаганнямi якога пры калегiуме былi створаны карцiнная галерэя з дзесяткам выяваў вядомых педагогаў i выпускнiкоў, музей, астранамiчны, фiзiчны кабiнеты. Калекцыя мiнералагiчнага кабiнета не саступала падобным калекцыям iншых унiверсiтэтаў. Мастацкiя вырабы з каштоўных камянёў, каралу i бурштыну былi ў зборы рэдкасцяў езуiтаў.
     12 студзеня 1812 года Загадам iмператара Аляксандра I Калегiум быў пераўтвораны ў Полацкую езуiцкую акадэмiю, якой былi нададзены правы унiверсiтэта. Акадэмiя мела тры факультэты: тэалагiчны, фiласофскi i старажытных i сучасных моваў. Сярод 39 выкладчыкаў побач з вучонымi з iталii, Францыi, Германii, Аўстрыi, Швейцарыi, Польшчы былi ўраджэнцы Беларусi: прафесар фiласофii Бучынскi В., прафесар грэчаскай мовы Гаўрылевiч Н., прафесар фiзiкi Цытовiч i.П. i iншыя. 1(13).3.1820 года акадэмiя была закрыта ў сувязi са скасаваннем ордэна езуiтаў у Расiйскай iмперыi. У будынках акадэмii размясцiлася Полацкае вышэйшае пiярскае вучылiшча.
     Гэта навучальная ўстанова ордэна пiяраў, якая дзейнiчала ў Полацку ў 1822 - 1830 гадах. Згодна са статутам вучэбная ўстанова падзялялася на прыходскае вучылiшча, 4-х класнае павятовае вучылiшча i 3-гадовыя "курсы вышэйшых навук". Ад езуiтаў вучылiшчу перайшлi бiблiятэка (больш за 24 тыс. тамоў), фiзiчны i мiнералагiчны кабiнеты, музей, друкарня. Выкладанне вялося на польскай мове. Каб стварыць асветнiцкi цэнтр, падобны да унiверсiтэцкага, была значна пашырана навучальная праграма i ўведзены лекцыi замест звычайных урокаў.

     Традыцыi высокай культуры i iмкненне да адукацыi, якiя зарадзiлiся i замацавалiся ў старажытным Полацку, дзейнiчалi ў iншых навучальных установах, напрыклад, у брацкай школе (XYII ст.), полацкiх гiмназiях, кадэцкiм корпусе i iнш.
     Для пачаткавага навучання настаўнiкi брацкiх школ карысталiся Псалтыром, Часасловам, азбукамi i букварамi. Атрымаўшы першапачатковую падрыхтоўку, вучнi пераходзiлi да засваення "сямi вызваленых (свабодных) навук": "Трывiума" (граматыка, рыторыка, дыялектыка) i "квадрывiума" (арыфметыка, геаметрыя, астраномiя i музыка). Вывучалiся царкоўнаславянская, грэчаская, руская (беларуская), лацiнская i польская мовы. Асаблiвая ўвага звярталася на вывучэнне вершаскладання i дэкламацыi. На ўроках рыторыкi вучняў вучылi складаць i чытаць казаннi, на ўроках дыялектыкi - весцi спрэчку, складаць сiлагiзмы.
     З 1788 г. па 1918 г. у Полацку дзейнiчалi тры гiмназii. Гэта навучальныя ўстановы сярэдняга або

павышанага тыпу (пачатковага): Полацкая праваслаўная духоўная гiмназiя, Полацкая ваенная гiмназiя, Полацкая жаночая дзяржаўная гiмназiя. Утрымлiвалiся яны за кошт казны, дапамогi ад гарадскога кiраўнiцтва i збораў за навучанне.
     Ў 1835 пачаў сваю дзейнасць Полацкi кадэцкi корпус. Гэта сярэдняя ваенна-навучальная ўстанова закрытага тыпу, якая iснавала на сродкi казны i ахвяраваннi дваранства. Заснаваны корпус быў для падрыхтоўкi да вайсковай службы дваранскiх дзяцей. Сюды прымалiся хлопчыкi ва ўзросце 9-11 гадоў. У кадэцкiм корпусе выкладалiся руская, французская i нямецкая мовы, арыфметыка, алгебра, геаграфiя, гiсторыя, чыстапiсанне, маляванне, чарчэнне i Закон Божы. Настаўнiкамi i выхавацелямi былi выключна вайскоўцы. Пасля заканчэння корпуса кадэты для працягу адукцыi пераводзiлiся ў Дваранскi полк у Пецярбург. У 1857 г. былi дададзены 5-ы агульнаадукацыйны клас i 2-гадавыя спецыяльныя класы, пасля заканчэння якiх кадэты адразу выпускалiся афiцэрамi. У спецыяльных класах разам з агульнаадукацыйнымi выкладалiся ваенныя прадметы: тактыка, артылерыя, ваенная гiсторыя i фартыфiкацыя
     За час свайго iснавання корпус падрыхтаваў больш за 3 тыс. афiцэраў. Сярод iх: сын вял. князя Канстанцiна Канстанцiнавiча - Алег (загiнуў у 1-ю сусветнкую вайну), генерал Р.i.Кандраценка, ваенныя дзеячы i навукоўцы браты Дз.Н. i Н.Н.Кайгарадавы, браты Кiрпiчовы, гiсторык П.В.Баброўскi, М.Ф.Дубровiн, М.i.Сямеўскi, дзеячы рэвалюцыйнага i нацыянальна-вызваленчага руху Д.Д.Бохан, i.А.Ждановiч, А.В.Жылiнскi, i.А.Манцэвiч, А.А.Патабня, Л.С.Струмiла, М.В.Чыжык, А.Ф.Шукевiч i iнш.
     У 1842 - 1918 гг., працуе Полацкая настаўнiцкая семiнарыя. Гэта спецыяльная навучальная ўстанова,якая рыхтавала настаўнiкаў пераважна для Вiленскай навучальнай акругi. Навучанне бесплатнае. Мела 3 асноўныя класы (з 1907 - 4) i гадавое падрыхтоўчае аддзяленне. Прымалiся асобы з усiх саслоўеў, якiя дасягнулi 16-гадовага ўзросту i мелi дыплом аб заканчэннi народнага пачатковага вучылiшча (большасць - сяляне i мяшчане Вiцебскай губернi). У 1912 г. семiнарыi нададзена iмя Я.П.Кульнёва. Выкладалiся: Закон Божы, педагогiка, асновы методыкi, руская i царкоўнаславянская мовы, арыфметыка, асновы геаметрыi, каморнiцтва, лiнейнае чарчэнне, гiсторыя, геаграфiя, прыродазнаўства, чыстапiсанне, спевы, гiмнастыка, рамяство (пераплётнае майстэрства i пляценне кошыкаў).

     Эстафету пераняў Палацкi педагагiчны каледж, якi працуе i зараз. Заснаваны ён быў у 1872 г., як Полацкая настаўнiцкая семiнарыя. У 1918 г. на яе базе адчынены педагагiчныя курсы, а ў 1924 г. створаны педагагiчны тэхнiкум. З 1936 г. ён пераўтвараецца ў педагагiчнае вучылiшча (з 1964 г. iмя Ф.Скарыны), а з 1994 г. ў педагагiчны каледж, якi сёння рыхтуе настаўнiкаў пачатковых класаў, выхавальнiкаў дзiцячых дашкольных установаў, выкладчыкаў замежнай мовы базавай школы, выкладчыкаў музыкi.

     У сярэдзiне ХХ ст. у Полацку працаваў педагагiчны iнстытут, заснаваны на базе педагагiчнага вучылiшча з тэрмiнам навучання 4 гады. Тут рыхтавалi настаўнiкаў 8-10 класаў агульнаадукацыйнай школы. Мелiся факультэты рускай i беларускай мовы i лiтаратуры, фiзiка-матэматычны. У 1959 г. Полацкi педагагiчны iнстытут быў аб'яднаны з педагагiчным iнстытутам у г. Вiцебску.
     З 1968 года бярэ пачатак новы, сучасны этап развiцця вышэйшай адукацыi на Полаччыне. Быў створаны Наваполацкi полiтэхнiчны iнстытут, якi з 1993 года ператвораны ў Полацкi дзяржаўны унiверсiтэт. Ён з'яўляецца спадкаемцам больш чым чатырохвекавой традыцыi унiверсiтэцкай адукацыi на Полаччыне.
     Полацкi дзяржаўны унiверсiтэт утвораны па ўзору класiчнага еўрапейскага унiверсiтэта, у якiм аб'ядноўваецца падрыхтоўка спецыялiстаў тэхнiчнага, эканамiчнага i гуманiтарнага тыпу. У сваёй структуры мае 10 факультэтаў, Аспiрантуру, Магiстратуру, лiцэй, ФПК. Студэнты вывучаюць 880 дысцыплiнаў. Выпуск здзяйсняецца па 24 спецыяльнасцях. Сярод факультэтаў можна выдзелiць гiсторыка-фiлалагiчны, якi вядзе вялiкую навукова-даследчыцкую працу i здзяйсняе падрыхтоўку педагагiчных супрацоўнiкаў для рэгiёна.
     Бiблiятэка унiверсiтэта сумесна з супрацонiкамi Музея навукi i асветы Полатчыны пачалi працаваць над праекта па ўтварэнню поўнатэкставай базы дадзеных "Гiсторыя асветы i адукацыi на Полатчыне".

Вяртанне да вытокаў: 1лютага 2003 г. Мiнiстэрства адукацыi Беларусi атрымала будынкi першага унiверсiтэта на тэрыторыi дзяржавы. Правапераймальнiкам стаў Полацкi дзяржаўны унiверсiтэт.



                                                    Поўныя тэксты БД знаходзяцца http://psu.unibel.by/polota